Баланың ұялшақтығы: мінез ерекшелігі ме, әлде балаға қиын екенін білдіретін белгі ме?

Ұялшақтық — қарым-қатынас кезінде ыңғайсыздық, қысылу және алаңдаушылықпен көрінуі мүмкін психологиялық күй. Ол өзіне деген сенімсіздікпен, әлеуметтік дағдылардың жеткіліксіз қалыптасуымен немесе темперамент ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін.

Сонымен қатар, ұялшақ баланы міндетті түрде «ашу» немесе «еркіндету» қажет емес. Кейбір балалар үшін жаңа адамдар мен жағдайларды алдымен бақылап, айналасындағылармен қалай қарым-қатынас жасауға болатынын түсініп алғаннан кейін ғана араласу — қалыпты жағдай. Оларға өздерін қауіпсіз сезініп, өзгелермен қарым-қатынасқа түсу үшін көбірек уақыт қажет болуы мүмкін.

Ұялшақтықтың қалай көрінетінін Айымның мысалынан қарастырайық. Айым 5-сыныпқа барды. Ол сыныптастарымен достасқысы келеді, бірақ бірінші болып танысуға батылы жетпейді. Мұғалім сұрақ қойған кезде, Айым жауабын білсе де, қателесіп қалудан қорқып үндемейді. Үзіліс кезінде басқа балаларды сырттай бақылап отырады, бірақ олардың ойынына қалай қосылуды білмейді. Бұл жай ғана «тыныш мінез» емес — ұялшақтық оның қалаған қарым-қатынас тәжірибесін алуына кедергі бола бастайды.

Ұялшақтыққа темпераменттің туа біткен ерекшеліктері, отбасы ортасы және баланың жеке тәжірибесі әсер етуі мүмкін. Мысалы, бала құрдастарының мазағына, сынына немесе қарым-қатынастағы жағымсыз тәжірибеге тап болса, оның алаңдаушылығы күшеюі мүмкін.
Бұл жағдайда ересектердің баланың ұялшақтығына қалай қарайтыны өте маңызды. Айымның анасы оған: «Ұялма», ал әкесі: «Батылырақ бол» дейді. Бірақ мұндай сөздер оның өзіне деген сенімін арттыра қоюы екіталай. Бала бұл сөздерден қолдауды емес, «Менде бірдеңе дұрыс емес» деген ойды қабылдауы мүмкін.

Балаға біртіндеп, кішкентай қадамдар арқылы көмектескен әлдеқайда тиімді: жаңа адаммен амандасу, сұрақ қою, ойыншық немесе қарындаш сұрау, әңгімеге тақырып ұсыну. Осылайша бала біртіндеп жаңа қарым-қатынас тәжірибесін қалыптастырады, ал уақыт өте келе бұл алаңдаушылықтың азаюына көмектесуі мүмкін. Баланың әрбір талпынысын байқау да маңызды: «Сен қобалжыдың, бірақ бәрібір жасап көрдің».

Мақсат — баланы ең көпшіл балаға айналдыру емес. Маңыздысы — оның аздап қобалжыса да, өз ойын білдіре алуы, қалауын айта алуы, танысуы, өз шекарасын қорғай алуы және қажет кезде «жоқ» деп айта білуі.